Οργανωσιακή κουλτούρα. Το πείραμα των πέντε πιθήκων, μιας μπανάνας και της δημιουργίας της κοινωνικής νόρμας και οργανωσιακής κουλτούρας. Το κλασικό πείραμα του Harry Harlow*.
Το πείραμα έχει ως εξής: Έβαλαν σε ένα μεγάλο κλουβί πέντε μαϊμούδες και στη συνέχεια κρέμασαν μέσα στο κλουβί μία μπανάνα. Οι μαϊμούδες που, ως γνωστόν, «τρελαίνονται» για τις μπανάνες, μόλις την είδαν, όρμησαν να την πάρουν.

Αμέσως όμως, ένας φύλακας άρχισε να τις καταβρέχει με πολύ νερό, το οποίο έπεφτε πάνω τους με πολύ υψηλή πίεση, για να τις αποτρέψει να πάρουν την μπανάνα. Οι μαϊμούδες σταμάτησαν τη διεκδίκηση της μπανάνας, αφού η πίεση του νερού ήταν κάτι χειρότερο από ξυλοδαρμό.

Όταν ο φύλακας σταμάτησε το νερό και οι μαϊμούδες συνήλθαν, όρμησαν ξανά να πάρουν την μπανάνα. Τότε ξανά ο φύλακας άρχισε να ρίχνει πάνω τους νερό με υψηλή πίεση. Αυτό επαναλήφθηκε αρκετές φορές, μέχρι που οι μαϊμούδες έμαθαν το μάθημά τους: «δεν ακουμπάμε την μπανάνα». Έτσι, όσες μπανάνες και να τους κρεμούσαν, αυτές έμεναν αδιάφορες.

Στη συνέχεια έβγαλαν μία μαϊμού από το κλουβί και στη θέση της έβαλαν μία νέα. Αυτή, μόλις είδε την μπανάνα, όρμησε να την πάρει, αφού δεν γνώριζε τι είχε προηγηθεί με τον φύλακα. Όμως οι υπόλοιπες άρχισαν να τη δέρνουν, για να μην τους ρίξουν το «νερό υπό πίεση». Έτσι και η νέα μαϊμού έμαθε ότι δεν πρέπει να πειράζει την μπανάνα. Σε λίγο, έβγαλαν μία δεύτερη από τις «παλιές» μαϊμούδες και έβαλαν μία νέα. Αυτή επίσης τρέχει να πάρει την μπανάνα. Ξανά οι υπόλοιπες την κάνουν και αυτή «τόπι» στο ξύλο. Έτσι έμαθε και αυτή να μην παίρνει την μπανάνα. Στη συνέχεια, βγάζουν και την τρίτη «παλιά» μαϊμού και βάζουν μία τρίτη νέα στο κλουβί. Αυτή επίσης ορμά να πάρει την μπανάνα, αλλά επίσης οι άλλες μαϊμούδες την κάνουν «τόπι» στο ξύλο.

Έτσι και αυτή δεν ακουμπάει πλέον την μπανάνα. Τέλος, βγάζουν και την τέταρτη «παλιά» μαϊμού και βάζουν μία νέα. Μόλις αυτή βλέπει την μπανάνα, ορμά να την πιάσει. Οι υπόλοιπες ορμάνε και την κάνουν «τόπι» στο ξύλο.

Από τις μαϊμούδες που είναι πλέον μέσα στο κλουβί, καμία δεν έχει «δεχτεί» νερό υπό πίεση από τον φύλακα και κατά συνέπεια καμία δεν γνωρίζει γιατί πρέπει να δέρνουν τη μαϊμού η οποία πάει να πιάσει την μπανάνα! Μέσα στο κλουβί πλέον ισχύει ο κανόνας «δεν ακουμπάμε την μπανάνα», χωρίς καμία από τις μαϊμούδες να γνωρίζει τη σκοπιμότητά του.

Το κλασικό πείραμα του Harry Harlow σχετικά με την ψυχολογία των ζώων χρησιμοποιείται ως αναλογία για να εξηγήσει τη δημιουργία και τη διατήρηση της συλλογικής κουλτούρας, κανόνων, κανονισμών και διαδικασιών, που εξακολουθούν να ισχύουν στη συλλογική δράση μιας κοινωνικής ομάδας, ακόμη κι αφού ο αρχικός λόγος για την εισαγωγή τους ξεχνιέται ή καταντάει ασήμαντος. Είναι η ιστορία πέντε πιθήκων, μιας μπανάνας και της δημιουργίας της κοινωνικής νόρμας.

Η ιστορία με τη μαϊμού και την μπανάνα του Χάρλοου, είναι αναμφισβήτητα ένας υπεραπλουστευτικός τρόπος προσέγγισης της περίπλοκης ανθρώπινης συμπεριφοράς, όμως είναι μία πολύ εύστοχη ιστορία για να θυμόμαστε κάθε φορά που πετυχαίνουμε τον εαυτό μας να αναρωτιέται «Γιατί το κάνουμε αυτό;» και η απάντηση είναι κάτι σαν «πάντα έτσι το κάναμε».
Απλώς και μόνο επειδή κάτι γινόταν πάντα μ’ έναν συγκεκριμένο τρόπο, αυτό δεν σημαίνει ότι ο τρόπος δεν μπορεί να αλλάξει.

*Organizational Culture and the 5 Monkeys Experiment